Oorzaken van eenzaamheid

Eenzaamheid kan vele oorzaken hebben. Contacten kunnen veranderen of verloren gaan door omstandigheden waarop je zelf weinig tot geen invloed hebt. Zoals ziekte, echtscheiding of het verlies van werk en inkomen. Aanleiding kan ook zijn het verdwijnen van traditionele sociale verbanden zoals kerk- en buurtgemeenschappen. Daarnaast spelen persoonlijke eigenschappen en je verwachtingen van je sociale contacten mee. Eenzaamheid kan een duidelijk aanwijsbare oorzaak hebben, maar ook komen door een opeenstapeling van factoren.

Oorzaken en risicofactoren eenzaamheid

Alleenstaand

Over het algemeen komt eenzaamheid sterker naar voren onder mensen zonder partner dan onder mensen met een partner. Dit geldt met name voor mensen van middelbare of latere leeftijd. Een goede partnerrelatie beschermt vooral tegen emotionele eenzaamheid. Op internet zijn er websites gericht op het ontmoeten van een partner of gewoon nieuwe vrienden. Soms ook specifiek voor een doelgroep, zoals voor 50+’ers of voor mensen met een psychische aandoening. Daarnaast zijn er in veel gemeenten activiteiten- of vriendengroepen waar je je bij aan kan sluiten.

‘Anders’ zijn

Wanneer je afwijkt van de norm die geldt in je omgeving, kan je te maken krijgen met onbegrip en eenzaamheid. Je kan je niet op je gemak voelen in je sociale omgeving, of zelfs gepest en buitengesloten worden omdat je ‘anders’ bent. Een groep die kwetsbaar is voor eenzaamheid is bijvoorbeeld homoseksuele ouderen, omdat zij voor haar generatie afwijkt van de norm. Veel roze ouderen houden in verzorgingshuizen hun geaardheid geheim. Daardoor missen zij meer dan heteroseksuele ouderen diepgang, intimiteit, herkenning en begrip. Daarnaast zijn homoseksuele ouderen relatief vaak kindloos. Een oplossing kan zijn om buiten je eigen omgeving op zoek te gaan naar nieuwe, gelijkgestemde contacten. Lotgenotencontact of bijvoorbeeld Facebookgroepen op internet bieden daar mogelijkheden voor.

Autisme

Voor veel mensen met autisme is het maken en onderhouden van sociale contacten met mensen buiten het eigen gezin en familie lastig. Dit vormt een belangrijke risicofactor voor het ontstaan van eenzaamheid. De meeste mensen met autisme hebben goede contacten met familieleden. Maar onderzoek laat zien dat ongeveer 60 procent niet of nauwelijks contacten heeft met leeftijdgenoten, zoals vrienden of kennissen. Dit geldt voor alle leeftijdsgroepen: kinderen, jongvolwassenen, volwassen mensen en zelfs ook voor oudere mensen. Toch zouden zij graag kennismaken met speelkameraadjes, kennissen, vrienden en vriendinnen. Bovendien heeft 60 procent van de volwassenen met autisme geen levenspartner.

Dementie

Dementie vormt een belemmering voor betekenisvol contact met anderen. Het is moeilijk met andere mensen in gesprek te blijven, om de juiste woorden te vinden. Het is nog moeilijker om namen en gebeurtenissen te benoemen. Dat kan ertoe leiden dat iemand met dementie zelf een gesprek of misschien heel het contact gaat mijden. Ook de omgeving kan zich onmachtig voelen en een gesprek uit de weg gaan. Creatieve gesprekspartners kunnen behulpzaam zijn en ‘aanvoelend’ helpen de woorden terug te vinden om het gesprek gaande te houden. Ook de partner van iemand met dementie kan juist last krijgen van eenzaamheidsgevoelens. Betekenisvol contact met iemand met dementie wordt steeds moeilijker.

Depressie

Eenzaamheid en depressie beïnvloeden en versterken elkaar. Helaas in de negatieve zin. Wie depressief is verliest sociale contacten en vereenzaamt, terwijl eenzaamheid weer kan leiden tot depressieve gevoelens en genezing in de weg staat. Lang niet alle mensen die zich sterk eenzaam voelen zijn depressief, maar omgekeerd zijn wel vrijwel alle depressieve mensen ook eenzaam. Hoe het is om je depressief te voelen, is bij veel mensen bekend. Ruim een kwart van de bevolking heeft ooit te maken heeft gehad met depressieve gevoelens voor een periode van twee weken of langer. Vijf procent van de Nederlandse bevolking krijgt medicijnen tegen depressie. Depressieve gevoelens komen vaker voor onder jongere mensen dan onder oudere mensen en vaker onder vrouwen dan onder mannen.

Geldproblemen

Mensen die moeite hebben met rondkomen, lopen een groter risico met eenzaamheid te maken te krijgen. Onder mensen die moeite hebben met rondkomen zegt 17 procent zich erg eenzaam te voelen tegenover 6 procent onder mensen die geen moeite hebben met rondkomen. Ook inkomen laat een verband zien met eenzaamheid. Naarmate het inkomen daalt, neemt het percentage mensen dat zich eenzaam voelt toe. Geld speelt een rol in sociaal contact. Veel sociale activiteiten kosten iets: een terrasje, een treinreis, een cadeautje op de verjaardag, winkelen of bezoek iets lekkers bij de koffie aanbieden. Als je weinig geld hebt, kan je bewust of onbewust besluiten activiteiten uit de weg te gaan. Met het gevaar dat op termijn de uitnodigingen uitblijven. Geldproblemen is net als eenzaamheid een onderwerp waarover veel mensen niet graag praten. Toch hebben veel mensen begrip voor zo'n situatie. Mogelijk kun je iets met iemand ondernemen wat geen geld kost. Met enige creativiteit is veel mogelijk met weinig geld. Zodat geldzorgen je er niet van weerhouden anderen te ontmoeten.

Gezondheidsklachten

Gezondheidsklachten zijn een veel voorkomende oorzaak van eenzaamheid. De klachten staan sociaal contact in de weg of veroorzaken onbegrip. Uit onderzoek blijkt dat mensen met een chronische ziekte zich vaker eenzaam voelen dan mensen zonder chronische ziekte. Gezondheidsklachten vormen een risicofactor voor eenzaamheid als zij sociaal contact en meedoen in de samenleving bemoeilijken. Bijvoorbeeld (zelfstandig) bezoek brengen aan familie en vrienden, werken of deelnemen aan buurtactiviteiten. Sommige klachten zijn 'onzichtbaar': de ziekte is niet aan je af te lezen. Terwijl de ziekte of beperking wel veel energie vreet en behandeling ervan de ruimte opsoupeert die anders beschikbaar zou kunnen zijn voor sociale contacten. Dit kan onbegrip veroorzaken, waardoor je je eenzaam gaat voelen in je situatie.

Lichamelijke of verstandelijke beperking

Voor contacten met andere mensen is het handig als je andere mensen goed kunt bereiken. Dat kan voor mensen met een fysieke of verstandelijke beperking lastig zijn. Zeker onder mensen met een ernstige lichamelijke beperking komt eenzaamheid veel voor (28 procent sterk eenzaam). Gevoelens van eenzaamheid kunnen ontstaan wanneer je vanwege een beperking in mobiliteit niet bij anderen op bezoek kunt gaan en niet zelfstandig kunt deelnemen aan activiteiten buitenshuis. Denk bijvoorbeeld aan (heel belangrijk!) een betaalde baan, vrijwilligerswerk of een hobbyclub. De belangrijkste oorzaak van eenzaamheid voor jongeren met een beperking is de moeilijkheden die zij ervaren om een partner en vrienden te vinden. Ook kan de beperking het contact zelf bemoeilijken. Een gesprek kost mensen die doof of slechthorend zijn of zich niet goed kunnen uitdrukken veel energie. Het hebben van online vrienden naast offline vrienden kan een oplossing bieden.

Mantelzorg

Mantelzorgers die intensief en langdurig zorgen voor een naaste kunnen te maken krijgen met gevoelens van eenzaamheid. Vooral als zij door de verzorging aan huis gebonden zijn. Als mantelzorg een groot beslag legt op je tijd en capaciteiten blijft er weinig ruimte om sociale contacten te onderhouden. Daardoor kan je sociale netwerk afbrokkelen. Maar er speelt meer. De relatie met de verzorgde kan door de mantelzorg onevenwichtig worden. Zeker wanneer er sprake is van geestelijke achteruitgang, is dit voor beiden zwaar. Het contact en de relatie veranderen, waardoor je je alleen gaat voelen. Ook is mantelzorg ‘onzichtbaar’ voor de omgeving. Gevoelens van eenzaamheid ontstaan door onbegrip van die omgeving voor je situatie. Of omdat juist al je aandacht naar de verzorgde gaat. Jonge mantelzorgers vinden door hun zorgtaken soms minder aansluiting bij leeftijdgenootjes. Voor mantelzorgers die over hun situatie willen praten of praktische vragen hebben, heeft Mezzo de Mantelzorglijn.

Pensionering

Met pensioen gaan is een van de meest ingrijpende gebeurtenissen in het leven. Omdat pensionering invloed heeft op je sociale contacten, is het een risicofactor om last te krijgen van eenzaamheid. Vooral het gemis aan de dagelijkse contacten en gesprekjes met collega’s laat zich voelen. De meeste gepensioneerden verliezen na het afscheid op het werk contact met hun vroegere collega’s. Daarnaast is werk behalve de bron van inkomsten voor veel mensen ook een bron van status en identiteit. Veel ouderen participeren na pensionering in zorgtaken: oppassen bij de kleinkinderen bijvoorbeeld. Ook doen ze vaak vrijwilligerswerk, bijvoorbeeld in de buurt of bij een vereniging. Het is aangetoond dat dit vrijwilligerswerk er mede toe leidt dat zij nieuwe kennissen en vrienden maken. Mensen die vrijwilligerswerk doen komen vaker de deur uit en zijn minder vaak eenzaam dan niet vrijwilligers.

Persoonlijke eigenschappen

Niet iedereen maakt even makkelijk contact met andere mensen. Persoonlijke eigenschappen spelen een rol. Denk aan: een gebrek aan sociale vaardigheden, negatief zelfbeeld, weinig zelfvertrouwen, onvermogen anderen te vertrouwen, sterke verlegenheid, emotionele instabiliteit, introversie en verminderde vitaliteit. Mensen voor wie een of meerdere van deze kenmerken prettig sociaal contact bemoeilijkt, kunnen kijken of ze er beter mee om kunnen leren gaan. De huisarts kan verwijzen, of op internet zijn (ook gratis) tools en cursussen te vinden. Bijvoorbeeld op de website www.mentaalvitaal.nl.

Pesten

Ieder mens, jong en oud, wil graag gewaardeerd worden door de mensen om hem heen. Wil ‘erbij behoren’. Gepest worden leidt tot precies het omgekeerde. In plaats van gezelligheid, wederzijds vertrouwen en gevoelens van erbij te horen leiden de contacten met anderen tot pijn, verlies van zelfvertrouwen en angst. Dit geldt voor alle soorten van pestgedrag, of het nu gaat om: kinderen en jongeren die gepest worden door klasgenootjes, werknemers die door collega’s worden gepest of ouderen in een zorginstelling die alleen aan een afgelegen tafeltje belanden. Mensen die gepest worden lopen een groot risico op eenzaamheid en sociaal isolement.

Psychiatrische aandoening

Onder mensen met een psychiatrische aandoening komt heel veel eenzaamheid voor. Contact leggen en onderhouden met anderen is moeilijk. Je kan je gestigmatiseerd en gediscrimineerd voelen vanwege de psychische problemen. De neiging om andere mensen aan te spreken en bijvoorbeeld om hulp en ondersteuning te vragen is dan niet zo groot. Zo'n situatie kan leiden tot verdriet en irritatie en vervolgens tot depressieve en eenzame gevoelens. Bij bepaalde psychiatrische stoornissen zoals emotionele instabiliteit (neuroticisme) bouw je onrealistische idealen op over relaties met andere mensen. Teleurstelling leidt tot sociaal isolement en eenzaamheid.

Psychose

Na een psychose denken mensen vaak dat zij de enige zijn met dit probleem. Dat iedereen het aan je ziet. Je schaamt je. Je voelt je eenzaam omdat het niet gemakkelijk is deze ervaringen met andere mensen te bespreken. Een psychose gaat voorbij en dan is het zaak om je leven weer op te bouwen, samen met mensen die erin geloven dat jij kunt herstellen. Dat je een leven kunt hebben zoals ieder ander. Een goede gesprekspartner en contacten met lotgenoten, die elkaar wederzijds overtuigen dat de problematiek oplosbaar is, kan dan helpen de eenzaamheid te verminderen.

Scheiding of verlies

Onder gescheiden mensen en weduwen of weduwnaars voelen meer mensen zich eenzaam dan onder getrouwde of samenwonende mensen en ongehuwden. Onder gescheiden mensen voelt 20 procent zich ernstig eenzaam. Onder weduwen en weduwnaars is dat 16 procent. Een nieuwe relatie aangaan of hertrouwen is niet altijd de oplossing voor het eenzaamheidsprobleem, omdat de relatie specifiek met die ene persoon gemist wordt. Op internet zijn er websites gericht op het ontmoeten van een partner of gewoon nieuwe vrienden. Soms ook specifiek voor een doelgroep, zoals voor 50+’ers of voor mensen met een psychische aandoening. Daarnaast zijn er in veel gemeenten activiteiten- of vriendengroepen waar je je bij aan kan sluiten.

Slechte relatie

Eén goede relatie maakt de kans op eenzaamheid kleiner. Meestal is dat met de partner, maar het kan ook een ander type relatie zijn zoals een speciale vriend(in). In een goede relatie vind je emotionele steun bij elkaar. Dat betekent ook dat je wel een partner kan hebben, maar je toch erg eenzaam kunt voelen. Dat kan het geval zijn wanneer je van je partner geen emotionele steun en hulp ervaart of als partners elkaar niet begrijpen. Je voelt je alleen in de relatie.

Verhuizen

Een verhuizing kan een grote impact hebben op je sociale leven. Buren zijn vaak een belangrijk sociaal contact in de directe omgeving. Na een verhuizing kom je in een nieuwe omgeving terecht met nieuwe mensen. Je leert nieuwe buren kennen en moet een nieuw sociaal netwerk in de buurt opbouwen. Het contact met oude buren en kennissen kan verwateren.

Verwachtingen

Je verwachtingen bepalen mede je gevoelens van eenzaamheid. Mensen vergelijken hun eigen situatie vaak met die van anderen. Wanneer je een sterke wens hebt tot veel goede relaties, voel je je eerder eenzaam dan als je deze behoefte minder hebt. Een alleenstaande die vooral vrienden met een gezin heeft, ervaart dat als de norm. Terwijl een single die zich vooral in het uitgaansleven begeeft, zich juist ‘zo vrij als een vogeltje voelt’. En het vooral belangrijk vindt om een paar goede vrienden te hebben. Je verwachtingen liggen niet je hele leven vast. Zodra je in een nieuwe situatie terechtkomt, pas je je onbewust aan. Dat kan na het overlijden van een dierbare zijn. Het kan ook helpen de lat bewust minder hoog te leggen. Uit een oppervlakkiger contact kan een hechtere band groeien. Of misschien zijn de contacten die je al jaren hebt lang zo gek nog niet.

Werkloosheid

Werk is een essentiële bron van dagelijkse contacten. Het ochtendbabbeltje over weer of voetbaluitslagen, samen koffie drinken en bijpraten over de examens van de kinderen of de laatste politieke ontwikkelingen. Bij werkloosheid valt het contact met collega’s weg. Contact met oud-collega’s verwatert vaak. Maar er is meer aan de hand. Ook contacten met vrienden en goede kennissen kunnen moeizamer worden of zelfs geheel verloren gaan, vooral als de werkloosheid langer voortduurt. De financiële achteruitgang heeft gevolgen voor je sociale mogelijkheden. Onderzoek in Zweden heeft aangetoond dat ongeveer 10 procent van de bevolking te maken krijgt met ernstige problemen van sociale uitsluiting en eenzaamheid. Zij kunnen niet (meer) deelnemen aan allerlei activiteiten zoals werkende mensen van dezelfde leeftijd dat wel doen. Wanneer je een verjaardagsfeestje gaat afzeggen omdat je geen cadeautje kunt betalen, wanneer je een trouwfeest vermijdt omdat je niet dat aardige jurkje kunt aanschaffen, dan is het ook helemaal niet verwonderlijk dat eenzaamheid toeslaat. Dit cluster van problemen van werkloosheid: je buitengesloten voelen, stress en eenzaamheid, is moeilijk te doorbreken. Het opnemen van vrijwilligerswerk kan een uitweg zijn om toch contacten te onderhouden. Het vinden van een nieuwe baan betekent als regel het einde van een periode van eenzaamheid.

Woonomgeving

De woonomgeving zelf kan van invloed zijn op je gevoel van eenzaamheid. In buurten die sterk veranderen van samenstelling kunnen achterblijvers - vaak ouderen - zich eenzaam gaan voelen. Zij herkennen hun buurt niet meer. Daarnaast is in de ene wijk de publieke ruimte meer dan in de andere ingericht op contact. In de ene straat zijn wel bewonersinitiatieven waardoor mensen elkaar ontmoeten en in de andere niet. Andere omstandigheden die gevoelens van eenzaamheid beïnvloeden zijn het verdwijnen van buurtwinkels, verpaupering of onveiligheid op straat.

Hulp en advies

Aan eenzaamheid kun je meestal wat doen. Lees meer