"Strijd tegen eenzaamheid gebaat bij authentieke aanpak"

“Een open wond in de samenleving”, zo omschrijft Young Designers & Industry (YD+I) het vraagstuk van eenzaamheid. Acht kunstenaar-ontwerpers van deze culturele instelling ondernamen een creatieve zoektocht naar nieuwe manieren om eenzaamheid meer bespreekbaar te maken.

"Dus niet terugvallen in religie of het oude dorpsdenken, maar juist tijd, ruimte en aandacht scheppen voor een eigentijdse aanpak."

Glimlach

Met humor ervoor zorgen dat eenzaamheid onderwerp van gesprek wordt. Dat is de gedachte achter de Eenzaamheidswijzer waarmee proceskunstenaar Martijn Engelbregt (39) bezoekers van zijn website eenzaam.nu een uitweg biedt uit wat hij noemt de IK-maatschappij. Engelbregt: "Eenzaamheid is een diep gevoel dat we allemaal kennen. Maar in plaats van dat we onze eigen eenzaamheid gewoon aankijken om te zien wat we ervan kunnen leren, zijn we er bang voor en en keren we ons ervan af. Daarom zocht ik naar een manier om het er met een glimlach over te hebben, zonder dat het ludiek wordt, want dat is het natuurlijk niet."

Angst

Engelbregt's vaststelling dat de maatschappij van nu mensen overdreven bang maakt voor eenzaamheid, spreekt ook uit de foto's van ontwerper Maaike Roozenburg (32). Roozenburg wil met haar foto’s laten zien dat pijnlijke momenten van eenzaamheid gepaard kunnen gaan met een gewaarwording van schoonheid. De Vlaamse kunstenaar Sarah Carlier (30) probeert juist met geënsceneerde videobeelden mensen te laten zien en voelen hoe angst voor eenzaamheid inwerkt op je beleving ervan.

Open wond

Initiatiefnemers Peik Suyling (56) en Dennis Lohuis (36) noemen eenzaamheid een "open wond in de samenleving". Het taboe eromheen doorbreken lukt volgens hen alleen door buiten bestaande stramienen en routines te denken. Suyling: "Oude sociale vangnetten als religie, familieverbanden en dorpsleven lijken verleden tijd. Wij willen vanuit een cultureel perspectief kijken naar wat voor nieuwe manieren je kunt bedenken om het gesprek over eenzaamheid op gang te krijgen. Dat is waar we in dit project mee aan de slag zijn gegaan."

Bloemen

Binnen het project tekent Suyling als kunstenaar bloemen samen met groepjes eenzame mensen. 'Als woorden bloemen worden' noemt hij het. "Privé teken ik bloemen bij wijze van reflectie op mijn gedachten en gevoelens van eenzaamheid. Dat doe ik al jaren en het werkt heel prettig." Door dit te doen met mensen die sterk in isolement leven, hoopt hij dat het bij hen ook iets losmaakt en ze over hun eenzaamheid gaan praten. Suyling: "Mij gaat het echt alleen om het tekenen, maar inmiddels hoor ik van hulpverleners wel dat het werkt, dat na zo'n tekensessie bij die mensen dingen ineens wel bespreekbaar zijn."

Onzichtbaar

Betrokken bij het project is ook stadspsycholoog Sander van Ham. Hem valt vooral op de persoonlijke manier waarmee de deelnemende kunstenaars omgaan met het vraagstuk van eenzaamheid: "Ze gingen allereerst op zoek naar hun eigen eenzaamheid. Maar juist die authentieke aanpak biedt een opening voor een ander gesprek. Mensen herkennen zich erin en zijn ineens wel bereikbaar. Opeens zijn die mensen dus niet meer onzichtbaar."

Sneeuwwoorden

"Onbewust zijn we met ons individualistische zelfonderzoek en hang naar zingeving echt kinderen van deze tijd", vinden Lohuis en Madelinde Hageman (38) als ook een lid van het projectteam. Lohuis schildert portretten en schept zo tijd en aandacht voor het voeren van een gesprek met die persoon over eenzaamheid. Hageman zocht naar woorden om haar eigen gevoel van eenzaamheid nauwkeuriger te kunnen omschrijven. Zo kwam ze op het idee om sneeuwwoorden van Eskimo's om te zetten in beschrijvingen van soorten eenzaamheid.

‘Ersertok’

'Ersertok' of 'bewegende eenzaamheid' noemt Hageman nu haar eenzaamheidsgevoel: "Ik geef er mee aan dat dat gevoel bij mij tijdelijk is. Vooral 's avonds in het donker heb ik er last van, als kind al. Maar de volgende morgen is het weer over. Door het zo te kunnen nuanceren, praat ik er makkelijker over. Ik krijg ook veel reacties. Mensen vinden die beschrijvingen poëtisch en blijken ze ook zelf goed te kunnen gebruiken." Op Hageman’s sneeuwwoorden-website maakten al flink wat bezoekers gebruik van de ruimte die er is om eigen situaties van eenzaamheid anoniem te delen met anderen.

Sollicitatiegevoel

Het projectteam valt vooral over de angst die er in onze prestatiemaatschappij bestaat voor eenzaamheid. Martijn Engelbregt: "Je mag niet eenzaam zijn. Alles en iedereen probeert zover mogelijk van dat gevoel weg te komen. In de media zie je bijna alleen maar mensen die niet eenzaam zijn, die het gemaakt hebben." Lohuis: "Op netwerksites als Facebook ben je ook de hele tijd bezig jezelf te verkopen. Waardoor mensen nu voortdurend een soort sollicitatiegevoel hebben, wat anti-persoonlijk is en ook eenzaam maakt.”

Retraite

Engelbregt bespeurde die angst voor eenzaamheid ook in zichzelf en ging om dat gevoel te onderzoeken een week in retraite: "In zo'n stilteweek stuit je op allerlei patronen waarmee je normaal eenzaamheid verdrijft maar die je dan dus niet kunt gebruiken. Dat is best confronterend. Maar door dat treedje dieper te gaan in jezelf, door dichter bij je eigen eenzaamheid te komen en beter te weten wat die voor jou betekent, herken je eenzaamheid bij een ander ook beter en vind je makkelijker manieren om daarover contact te maken."

Sandwichborden

In het kantoor van YD+I in een voormalige woning aan het IJ in Amsterdam-Noord, staan sandwichborden tegen de muur met opschriften als 'Oog ik eenzaam? en 'Ben jij ook wel eens eenzaam?', persoonlijke vragen die ook de kunstenaars eigenlijk niet durven stellen Documentairemaakster Inge Willems filmde de reacties van voorbijgangers toen de rest van het team met die borden om de schouders de straat op ging. "Het was voor ons allemaal verrassend te ervaren dat mensen eigenlijk best open over eenzaamheid willen praten”, herinnert Madelinde Hageman zich.

Restaurant Sartre

Ontwerper Marina van Goor (36) ging met haar Oog-ik-eenzaam-sandwichbord in een restaurant alleen aan een tafeltje zitten. Haar onderwerp voor het project was de angst voor het oordeel van anderen, dus in dit geval de angst om door anderen te worden weggezet als eenzame of gescheiden vrouw die geen vrienden heeft om mee te gaan eten. Van Goor bedacht 'Restaurant Sartre', een eetgelegenheid waar mensen juist zonder gezelschap gaan eten, als een statement dat er niets mis is met iemand die buiten de deur alleen eet.

Oprekken

Stichting DOEN maakte het YD+I-project de afgelopen tijd met geld mogelijk. Met DOEN en ook met het ministerie van VWS praten Suyling en Lohuis nu over een tweede projectfase : “We denken na over hoe we de dingen die door het projectteam zijn bedacht meer publiek kunnen maken, om zo het gesprek over eenzaamheid echt op gang te helpen.” Voor dit ‘oprekken naar de wereld’ hopen ze ook in de zorgsector partners te vinden: “Onze authentieke aanpak heeft een aantoonbare en ook preventieve werking. Uiteindelijk bespaar je daar in de zorg dus geld mee.”

Vangnet

Suyling: “We gaan ook goed kijken naar wat nieuwe media kunnen bijdragen. Dus naar creatieve manieren waarbij de anonimiteit van die media niet negatief werkt, zoals nu al bij chatgroepen van lotgenoten. Misschien zijn die ‘lichte gemeenschappen’ ook wel nieuwe vangnetten tegen eenzaamheid, als alternatief voor de kerk, dorp en familie van vroeger.”

Paul Hazebroek