"Coalitie moet meer smoel krijgen in wijk en buurt"

Een zwerftocht door Zuid-Amerika droeg er indirect toe bij dat hij betrokken raakte bij de strijd tegen eenzaamheid. Een gesprek met een man "met een stalen plaat voor z’n kop".

Don Quichot

"Een Don Quichot? Zo voel ik mij wel eens, als ik wat in mijn kop heb en ik anderen zie denken van waar heeft die gozer het nou weer over.”  Dat  Jan van den Herik er niet voor schuwt om ook zichzelf op de hak te nemen, blijkt wel wanneer hij in de ontvangstruimte van het gloednieuwe KPMG-hoofdkantoor in Amstelveen zich voor de foto bij dit interview opstelt naast een schilderij met een wat koddige ridder te paard.

Majeur

Maar met dat op het drammerige af vasthouden  aan iets waarin hij gelooft, kreeg hij als directeur maatschappelijk verantwoord ondernemen van KMPG wel Coalitie Erbij van de grond. Een ‘majeure prestatie’ prees eenzaamheidsdeskundige Jenny Gierveld hem voor het ‘alle neuzen in één richting krijgen’ van dertien zorg- en welzijnsorganisaties in hun strijd tegen eenzaamheid.

Eerlijk

Van den Herik (47) is ook eerlijk. Dat hij begin jaren tachtig aan de Hogeschool van Rotterdam voor de opleiding personeelswerk koos, wil niet zeggen dat hij toen al bewust sociaal bezig was en wat met het onderwerp eenzaamheid had: “Ik kwam uit militaire dienst en wist niet wat ik wilde, dus ben ik de sociale academie maar gaan doen. Daar zat dus helemaal geen diepere gedachte achter.”

Dialoog

Of hij zelf het gevoel van eenzaamheid kent? “Ik heb nu geen vaste relatie, geen gezin. Wel veel vrienden. Maar natuurlijk zijn er momenten dat ik een echt intiem contact mis. Maar ik ben niet desperate, van nou moet ik iemand naast me hebben en dus ga ik alle sites af. In een relatie kan je trouwens ook eenzaam zijn. Maar wie weet komt dat gezin er toch nog. Over zulk soort zaken blijf je voortdurend met jezelf in dialoog.”

Zelfontdekking

Een keerpunt in zijn leven was op zijn dertigste de zwerftocht als backpacker door Zuid-Amerika. Na het overlijden van zijn vader en een relatie die over ging, gaf Youp van 't Hek met zijn tekst 'Leef je leven of het je laatste dag is' hem op het juiste moment het zetje dat hij nodig had om er een tijdje tussenuit te gaan. De reis werd een soort zelfontdekking.

Banjeren

Bij zijn vertrek sloot hij niet uit dat hij binnen een paar weken weer terug op Schiphol zou staan, bevangen door heimwee. Maar eenmaal onderweg leerde hij zichzelf op een andere manier kennen: “Ik was wel vaak alleen, maar voelde me niet eenzaam. Ik genoot ervan om zo door het leven heen te banjeren en het avontuur aan te gaan.”

Sloebers

Heimwee kreeg hij pas toen hij na een jaar terugkeerde in Nederland en weer als personeelsfunctionaris aan de slag ging bij zijn oude werkgever, reparatiewerf Verolme Botlek. “Iedere dag met de auto weer heen en terug naar kantoor op dat industrieterrein, met op de radio soms een Zuidamerikaans muziekje. Dan kon ik mij verdraaid eenzaam voelen, want mijn wereld was veranderd maar het bedrijf niet.” Met een griep op bed zag hij z’n reis weer voor zich en ook alle mensen die hij had ontmoet. “Schuldig voelde ik mij toen. Observeren en consumeren deed ik onderweg. Maar wat deed ik voor de arme sloebers die ik er tegenkwam? Eigenlijk niks. Dus toen begon ik mij af te vragen hoe ik iets kon terug doen.”

In de knel

Met de behoefte om iets te doen voor het milieu en voor mensen die sociaal in de knel zijn geraakt, belandde hij in 1996 bij  KPMG, als bedrijfsadviseur personeelsbeleid. Van den Herik: “Deze organisatie heeft wereldwijd vertakkingen naar de top van het internationale bedrijfsleven. Dus ik zag die baan als een mooie opstap naar wat ik wilde bereiken: topondernemers bewegen zich extra in te zetten voor een betere wereld.”

Pijnpunt

Door “eigenwijs en met een plaat voor m’n kop” vast te houden aan zijn eigen koers,  werd hij in 2005 directeur van Stichting Samenleving & Bedrijf en kreeg hij ook het maatschappelijke programma van KPMG onder zijn beheer. Van den Herik: “In die nieuwe baan oriënteerde ik mij ook op actuele kwesties waar KPMG als maatschappelijk betrokken onderneming in Nederland op kon inhaken. Zo kwam ik ook op het onderwerp eenzaamheid uit. Ik ben geen socioloog, maar voorzag dat eenzaamheid als pijnpunt in de samenleving steeds groter kon worden als gevolg van vergrijzing en individualisering en van het naast elkaar bestaan van steeds meer culturen.”

Kar

Hij ging in gesprek met Marijke van Eck, directeur van de Zonnebloem en Marius Ernsting, toen directeur van Humanitas. Van den Herik: “Zo is het idee van de Coalitie ontstaan. Vanaf de eerste brainstormsessie heb ik partijen aan tafel voorgehouden dat ze het in hun strijd tegen eenzaamheid in hun eentje gewoon niet gingen redden en dat ze hun krachten moesten bundelen. Onder elkaar hadden ze dat al een keer geprobeerd, maar toen lukte het niet. Nu KPMG  als zeg maar belangeloze derde partij de kar trok,  kwam het proces wel op gang.”

Leiderschap

De top van KPMG stemde zonder veel omhaal in met zijn voorstel om als organisatie in te zetten op de strijd tegen eenzaamheid. Van den Herik: “Dat noem ik leiderschap, want het is niet een thema dat voor de hand ligt. Eenzaamheid zit in de taboesfeer, mensen hebben het er liever niet over. Maar je staat als bedrijf midden in de samenleving. Je ziet dat de overheid het niet redt en zich terugtrekt en dat er gaten vallen in het sociale systeem. Dan moet je je als bedrijf dus actief opstellen. Klanten en werknemers verwachten dat nu ook van je.”

Voorhoofd

Van den Herik: “Ik zag mezelf ook na mijn reis weer bij Verolme zitten. Ik adviseerde het KPMG-bestuur om gewoon eens door het pand te lopen en mensen diep in de ogen te kijken. Omdat er vast en zeker medewerkers bij zaten die hun werk wel heel goed deden maar toch eenzaam waren, zonder dat dit in grote letters op hun voorhoofd stond. Gezegd wordt snel dat eenzaamheid iets is van ouderen en gehandicapten. Maar eenzaamheid is er vaak ook bij mensen tussen de dertig en de veertig, blijkt uit onderzoek. En van de mensen die bij KPMG werken is het gros zo oud.”

Halfvol

Kijkend naar waar de Coalitie nu staat sinds de formele kickoff in 2008, toont Van den Herik zich niet ontevreden: “Ik ben nu eenmaal iemand van met grote stappen ben je snel thuis, dat zit in m’n aard. Het gaat me dus allemaal te traag. Maar ik besef ook dat de maatschappij nu eenmaal zo in elkaar zit. Dus als je het zo bekijkt, zijn we met z’n allen toch al een heel eind gekomen. Partijen zitten met elkaar aan tafel in één stichting, we organiseren dingen met elkaar zoals de Week tegen de Eenzaamheid en er is een aansprekende website. Bij de verkiezing voor de Sociale Innovatieprijs 2010 eindigde de Coalitie als tweede. Het glas is dus niet half leeg maar half vol.”

Hobbyisme

Coalitie-partners moeten, vindt hij, nog meer bedrijfsmatig kijken naar wat de samenwerking hun kan opleveren en naar welke interventies tegen eenzaamheid werken en welke niet. Van den Herik: “Geen hobbyisme. Een interventie die niet werkt, moet je de nek omdraaien.”

Guerrillatactiek

Ook vindt hij dat partners zich voor meer jaren en met meer geld aan de Coalitie moeten committeren: “Zo krijg je het ministerie van VWS en gemeenten misschien ook over de streep als strategische partners. En meer geld betekent dat je als Coalitie meer campagne kan voeren en burgers laten zien wat ze zelf tegen eenzaamheid kunnen doen. Dat hoeven geen dure televisie- of radiospotjes te zijn. Dat kan ook met opvallende plaatselijke acties, dan weer hier en dan weer daar. Een soort guerrillatactiek dus.”

Crux

Van den Herik hamert er ook op dat partners op lokaal niveau onder de vlag van de Coalitie gaan samenwerken: “Daar zit de crux. Als Coalitie moeten wij zo snel mogelijk de gemeenten in, want met de Wmo ligt de aanpak van eenzaamheid nu op hun bordje. Dus als partners moeten we in gemeenten met de wethouder van sociale zaken en de directeur welzijn om de tafel om te kijken hoe we ons daar organiseren en hoe we in wijken en buurten de Coalitie meer smoel geven, want daar zit wel onze doelgroep.”

Paul Hazebroek